Dworek w Gródku

Dworek w Gródku [pokaż na mapie] – pierwsza wzmianka o grodzie zwanym Grodesno pochodzi z 1238 roku. Na wzgórzu przy zakolu Wdy w czasach panowania Krzyżaków, powstał niewielki zamek strzegący przepraw przez rzekę. Do czasów obecnych nie zachowały się żadne dokumenty ani ryciny. Przypuszczalnie wartowania składała się z obwodowych murów obronnych i wieży o charakterze dawnego folwarku, znajduje się jedyny w Borach Tucholskich dworek szlachecki o konstrukcji drewniano – murowanej z II połowy XVII w. Cały zespół dworsko – parkowy składający się z dworu, parku, owczarni i kuźni został wpisany do rejestru zabytków w 1987 roku.

Zgorzały Most

Zgorzały Most [pokaż na mapie] – osada o osobliwej nazwie Zgorzały Most powstała przed 1772 rokiem. Należała do folwarku w Wierzchach stanowiącego własność królewską. Osada przepięknie położona pośród lasów i wzniesień nad rzeką Ryszką, w pobliżu wsi Jakubowo, na południowy - zachód od Tlenia. Na przełomie XIX i XX wieku wybudowano młyn wodny i tartak wykorzystując przepływającą rzekę. Całość układu wodno – terenowego tworzy wyjątkowo ciekawą przestrzeń o wysokich walorach krajobrazu kulturowego.

Czyściewnica

Czyściewnica [pokaż na mapie] – Torfowisko źródliskowe Czyściewnica jest unikalnym i najrzadziej spotykanym rodzajem torfowisk. Woda wypływająca ze zboczy zalewa obszar o nieprzepuszczalnym podłożu. Proces torfotwórczy wspomagany jest przez najdłuższą w Borach Tucholskich tamę bobrową o długości około 50m. Czyściewnica położona jest przy czarnym szlaku turystycznym, między Starą Rzeką a jeziorem Piaseczno.

Kamień napoleoński

Kamień Napoleoński [pokaż na mapie]– las przy szosie Wery – Spławie kryje tajemniczy i zagadkowy głaz. Ukryty jest on tuż przy powierzchni gruntu w odległości około 150 m na lewo od pierwszej linii energetycznej na polance porośniętej dwoma okazałymi dębami. Z wyglądu przypomina płaską płytę o nieregularnym pięciobocznym zarysie i wymiarach około 150 x 110. Widnieją na nim dwa krzyże maltańskie i piastowska korona. Geneza wyrytych znaków nie jest znana. Być może mają one związek z bitwą, która rozegrała się pod Drzycimiem pomiędzy wojskami polskimi pod dowództwem Władysława Hermana, a wojskami książąt pomorskich w 1091 roku. Druga teoria głosi, że znaki te wyrył polski żołnierz armii napoleońskiej z oddziałów maszerujących przez nasze ziemie. Głaz jest pomnikiem przyrody nieożywionej nr 1244 w rejestrze wojewódzkiego konserwatora przyrody. Autorem szkicu zamieszczonego poniżej jest Dariusz Piasek, który jest również autorem bardzo ciekawego artyukułu zamieszczonego w czasopiśmie Echo Borów Tucholskich", a konkretnie w numerze nr 1/1993

Miedzno

Miedzno – jedna z najstarszych wsi powiatu świeckiego, położona 3,5 km na wschód od Osia. Pierwsze wzmianki o wsi Mestyno pochodzą z 1253 roku. W czasach krzyżackich jako wieś czynszowa stanowiła własność zakonu w komturstwie świeckim. Do dziś zachowany jest niemalże średniowieczny układ zabudowy skupionej w typie owalnicy, z zabudowaniami utytułowanymi po zewnętrznej stronie dróg obiegających podłużny plac (dziś zabudowany). Wieś posiada wiele obiektów o wartości kulturowej: kapliczki przydrożne oraz drewniane, domy kalenicowe z połowy XIX wieku. Godne obejrzenia są dwie, rosnące w centrum wsi, stare lipy będące pomnikami przyrody.

Szkoła w Brzezinach

Szkoła w Brzezinach – na wschód od Osia, w odległości około 5km, znajduje się godna zwiedzenia szkoła podstawowa. W przyszkolnym arboretum zgromadzono kolekcję roślin, liczącą obecnie ponad 150 gatunków drzew i krzewów. Obok roślin typowych dla Borów Tucholskich i pozostałych rodzimych, w arboretum zgromadzono wiele ciekawych gatunków pochodzących z różnych kontynentów i stref klimatycznych. W siedzibie szkoły znajduje się godna odwiedzania izba regionalna, w której zgromadzone są eksponaty związane z kulturą oraz pracą ludności Brzezin i okolic.

Drewniane chaty

Drewniane chaty – na terenie WPK zachowała się spora ilość drewnianych domów, charakterystycznych dla Borów Tucholskich. Przeważnie o konstrukcji zrębowej z XIX i początku XX wieku. Znaleźć je można w Osiu, Miedznie, Łążku, Radańskiej, Starej Rzece, Zazdrości, Laskach i Starej Hucie.

Bunkier

Bunkier

Bunkier – w pobliżu jeziora Trzebucz Mały, nieopodal leśniczówki Stara Huta, znajdują się pozostałości po byłym umocnionych obozie odziału partyzanckiego AK - „Świerki”. Formacją tą dowodził porucznik Alojzy Bruski pseudonim „Grab”, zamordowany przez UB. Odział ten wsławił się wieloma potyczkami z okupantem niemieckim m.in. w ataku na Czersk Świecki i bitwie pod Błędnem.

Aleja Zakonników (Mnichów)

Aleja Zakonników (Mnichów) – położona jest w pobliżu wsi Łążek przy drodze biegnącej prawą stroną cmentarza katolickiego w stronę Jeziora Piaseczno. Dwieście jałowców pospolitych tworzy urokliwy szpaler po obu stronach drogi gruntowej. O zmroku widok posępnych kolumn przypomina podążających na nieszpory zakonników. Skupisko tych okazałych krzewów stanowi pomnik przyrody.

Stara Rzeka

Stara Rzeka – jedną z najpiękniejszych wsi Borów Tucholskich jest położona 8 km na północny – zachód od Osia wieś Stara Rzeka. Powstanie wsi datowane jest na połowę XVIII wieku. W czasach pruskich rozwinęła się jako osada bartników i pracowników leśnych. Stąd też spławiano drewno do tartaków. W latach powojennych planowano tutaj wybudowanie kolejnej po Gródku i Żurze hydroelektrowni. Stara Rzeka zachowała niepowtarzalny charakter. Rozproszona zabudowa wzdłuż malowniczej doliny Wdy urzeka harmonią. Obecnie wieś nabiera charakteru miejscowości letniskowej.

Brzęki

Brzęki

Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego w Szczerkowie – rezerwat leśny, położony jest 9 km na północ od Osia. Utworzony został w celu ochrony największego w Europie Środkowej skupiska jarzębu brekinii zwanego też brzękiem. Gatunek ten, niegdyś pospolity w europejskich lasach dziś jest już rzadko spotykany. Cenne, czerwone drewno o wysokich właściwościach technicznych stało się podobnie jak w przypadku cisa pospolitego przyczyną jego wyginięcia. Rezerwat stanowi swoistą enklawę lasu liściastego wśród borów sosnowych. Na uwagę zwraca obecność w runie rzadkich i chronionych roślin takich jak: gnieźnik leśny, podkolan biały i lilia złotogłów.

Tleń

Tleń – dzieje Tlenia sięgają średniowiecza. Już w 1415 roku w pobliżu ujścia rzeki Prusiny do Wdy istniał młyn, który dał początek osadzie o nazwie Imschen. Zbiegają się tu drogi z Lniana, Tucholi, Czerska i Osia. Powstanie linii kolejowej Czersk – Laskowice i wybudowanie dworca, przyspieszyło rozwój wsi. W 1921 roku zaczęły powstawać pierwsze ośrodki wczasowe. W momencie utworzenia Zalewu Żurskiego Tleń zaczął nabierać typowych cech miejscowości letniskowej. Obecnie pełni on rolę centrum turystyczno – wypoczynkowego. Tutaj przebiegają liczne trasy turystyczne (piesze, rowerowe, wodne). Elementy historycznej struktury przestrzennej zachowały się w postaci obiektów o wysokiej wartości kulturowej m.in. Zespół zabudowań dworca kolejowego. Warto zobaczyć pomnikowy głaz narzutowy, znajdujący się po wschodniej stronie mostu kolejowego i udać się na spacer wzdłuż Prusiny lub Wdy.

Wda

Wda – rzeka Wda zwana „Czarną Wodą” stanowi oś hydrograficzną Wdeckiego Parku Krajobrazowego. Obok Brdy jest największą i najpiękniejszą rzeką Borów Tucholskich. Malowniczo wije się rozcinając sandr na głębokość 20 i więcej metrów. Wda płynie tutaj pośród wysokich brzegów porośniętych dębowo - lipowo - sosnowymi drzewostanami oraz urzekających swym pięknem łąk śródleśnych. Czystość i malowniczość tej nizinnej rzeki o górskim charakterze przyciąga wielbicieli czynnego wypoczynku i stanowi raj dla wędkarzy i kajakarzy. Ze względu na kręty bieg i znaczny spadek w wodach Wdy występuje m.in. pstrąg potokowy, kleń i lipień. Dno rzeki jest na ogół piaszczyste, rzadziej kamieniste. Przy brzegach i w nurcie można spotkać głazy narzutowe. Głównymi dopływami Wdy na terenie Parku są rzeki: Prusina, Ryszka, Sobina, Zdrojanka.

Błędno

Błędno – jest malowniczą osadą leśną położoną pośród licznych bogato rozwiniętych meandrów Wdy. Wokół osady rozciągają się rozległe lasy, które w czasach II Wojny Światowej stały się ostoją ruchu partyzanckiego. W dniach 26 – 27 października 1944 roku stoczono największą w Borach Tucholskich bitwę partyzancką. Siły niemieckie okrążyły znajdujące się między Starą Rzeką a Błędnem połączone oddziały Armii Krajowej oraz polskie i radzieckie grupy desantowe. Po dwukrotnych nieudanych próbach przełamania okrążenia, partyzanci pod dowództwem „Graba” (porucznika Alojzego Bruskiego) w śmiałym kontrataku przerwali kordon niemieckiej obławy.

Miedzno

Miedzno

Rezerwat Miedzno – rezerwat ornitologiczny, położony jest 4 km na północny wschód od Osia. Został utworzony w celu ochrony bogatych stanowisk populacji ptactwa wodnego i błotnego. Jest to jedyny tego typu w powiecie świeckim rezerwat ornitologiczny. Silnie zeutrofizowane, w końcowym stadium zarastania jezioro wraz z otaczającymi bagnami, lasami i przepływającą przez nie Sobińską Strugą stwarzają dogodne warunki lęgowe wielu rzadkich i chronionych gatunków ptaków, takich jak: żuraw, łabędź niemy, krzykliwy, bocian czarny, kropiatka, orzeł bielik, bąk, rybołów i wiele innych.

Rezerwat Ciche

Rezerwat Jezioro Ciche – położony jest przy drodze prowadzącej do leśniczówki Zalesie (czerwony szlak turystyczny). Głównym celem ochrony jest roślinność wodna, bagienna oraz fragment grądu subkontynentalnego. Na szczególną uwagę zasługuje zespół lilii wodnych pokrywających niemal całą powierzchnię wody oraz niewielkie jeziorko dystroficzne. Niezwykle cennymi elementami rezerwatu są rzadkie i chronione rośliny, wśród nich bagnica torfowa, turzyca bagienna oraz storczyki: listera jajowata i kruszczyk szerokolistny.

Rezerwat Dury

Rezerwat Dury

Rezerwat Dury – ścisły rezerwat wodno – torfowiskowy, położony jest 4 km na północ od Osia w pobliżu drogi Osie – Skórcz. Tworzą go cztery jeziorka dystroficzne wraz z otaczającymi je torfowiskami. Występujące tu zbiorowiska torfowiskowe ze stanowiskami rosiczek: okrągłolistnej, długolistnej i pośredniej stanowią unikatowe w skali kraju zbiorowisko roślinności terenów podmokłych. Osobliwościami florystycznymi są również: grzybień północny, żurawina drobnolistna, bagnica i narecznica grzebieniasta oraz rzadkie gatunki turzyc.

Diabelski Kamień

Diabelski Kamień – przy południowej granicy Wdeckiego Parku Krajobrazowego w odległości 0,5 km od stacji kolejowej w Leosi znajduje się największy na Pomorzu głaz narzutowy zwany „Kamieniem Świętego Wojciecha”. Według legendy Święty Wojciech na tym kamieniu wygłaszał kazania podczas swojej wędrówki do Prus. Druga legenda opowiada o diable, który chcąc zmienić bieg rzeki, zaplanował przegrodzenie jej olbrzymim głazem. Zaskoczony nadchodzącym świtem porzuci jednak ów kamień w lesie, stąd jego druga nazwa „Diabelski Kamień”. Granitowy głaz jest pomnikiem przyrody nieożywionej o obwodzie 24,5m, szerokości 8,8m i wysokości 3,8m.

Porosty

Porosty - Organizmy te stanowiące trwałą symbiozę glonów i grzybów są naturalnym bioindykatorem, czyli wskaźnikiem zanieczyszczenia powietrza (SO2). Cechę tę wykorzystano tworząc 10-cio stopniową tabelę bioindykacyjną, z której na podstawie występujących w danym terenie gatunków porostów, określa się jakość powietrza. W północno-wschodniej części WPK występują porosty nadrzewne z rodzaju brodaczka. Znajduje się tu również jedyne w Borach Tucholskich stanowisko granicznika płucnika. Ich obecność wskazuje na najwyższy stopień czystości powietrza w regionie.

Zalew Gródecki

Zalew Gródecki - Zalew Gródecki powstał w wyniku spiętrzenia rzeki Wdy dla potrzeb elektrowni wodnej w Gródku. Zalew o pow. 96 ha i długości 8 km bardziej przypomina nizinną rzekę płynącą w głębokiej dolinie poprzecinanej jarami z dużą ilością źródeł. Brzegi są trudnodostępne, często zabagnione, porośnięte przeważnie lasami liściastymi. Turystów spotyka się tu niewielu, za to częściej zobaczyć można bobra, wydrę, zimorodka oraz zalatującego na łowy orła bielika. W wodach Zalewu występuje ciekawa forma pstrąga potokowego zwana trocią gródecką. Warto zwiedzić również elektrownię wodną w Gródku uruchomioną uroczyście w 1923 roku w obecności prezydenta R.P. Stanisława Wojciechowskiego. Do czasu wybudowania elektrowni w Żurze była to największa elektrownia wodna w Polsce. Godna uwagi jest tablica na budynku hali maszyn upamiętniająca twórcę pomorskiej energetyki inż. Alfonsa Hoffmana. Warto wspomnieć, że gródecka zapora była pierwszą zaporą ziemną budowaną i oddaną do użytku w II Rzeczpospolitej Polskiej.

Zalew Żur

Zalew Żur - W 1929 roku w wyniku powstania Elektrowni Wodnej w Żurze utworzony został na Wdzie zbiornik zaporowy o powierzchni 440 ha z bogato rozwiniętą linią brzegową długości aż 34 kilometrów. Szczególną cechą zalewu są liczne półwyspy, wyspy i zatoki. Brzegi zbiornika porastają starodrzewia z licznymi pomnikowymi dębami i lipami. W stromych skarpach o charakterze klifowym można spotkać licznie występujące zimorodki. Zalew jest ostoją bobrów, wydr i ptactwa wodnego. Bogaty świat ichtiofauny reprezentowany jest między innymi przez tamie gatunki jak szczupak, sandacz, lin, okoń i płoć. Występuje tu również będąca pod ochroną różanka- wskaźnik czystych wód. Trafiają się także okazy suma europejskiego i troci jeziorowej. Nad brzegami znajdują się ośrodki wczasowe, domy wypoczynkowe i pola namiotowe. Zalew stwarza korzystne warunki do uprawiania sportów i wędkarstwa.