Tekst pochodzi z publikacji naukowej: „Ostoje ptaków o znaczeniu międzynarodowym w Polsce” będącej najnowszym i najpełniejszym źródłem informacji o obszarach kluczowych dla ochrony ptaków w kraju, a w szerszej perspektywie o obszarach o strategicznym znaczeniu dla ochrony europejskiej różnorodności biologicznej.

Krótka charakterystyka ostoi
Największa ostoja w kraju obejmująca niemal cały kompleks leśny Borów Tucholskich, na który składa się mozaika siedlisk leśnych (głównie borowych), terenów otwartych oraz jezior i dolin rzecznych. Jest to najważniejsza ostoja lęgowa w Polsce dla gągoła, nurogęsi, żurawia, zimorodka i lelka. Teren ten jest również istotny dla szeregu cennych ptaków leśnych i wodnych. Zachodnia część ostoi pełni ważną rolę dla migrujących żurawi oraz zimujących łabędzi krzykliwych.

Short summary
The largest site in the country covering almost the whole of Tuchola Forest. It is the most important Polish site for Common Goldeneye, Goosander, Common Crane, Kingfisher and European Nightjar. This site is also one of 10 most important national sites for Eurasian Bittern, Western Marsh Harrier, Common Quail, Great Crested Grebe, Whiskered Tern, Black Tern, Stock Dove, Tengmalm's Owl, Common Hoopoe, Black Woodpecker, Woodlark, Grey Wagtail and Tawny Pipit. The site is also significant as a meeting place for Common Cranes and a wintering site for Mute, Whooper and Tundra Swans. Most of wintering birds gather in Great Sandur of Brda River area.

Ogólny opis

Ostoja obejmuje kompleks leśny Borów Tucholskich z nieleśnymi enklawami, leżący we wschodniej części mezoregionu Pojezierze Południowo pomorskie. W krajobrazie dominuje płaska powierzchnia sandrowa (sandr Brdy i Wdy), urozmaicona nieckami wytopiskowymi oraz wynurzonymi spod piasków wyniesieniami morenowymi. Równinę przecinają rynny jeziorne i doliny rzeczne. Sieć hydrograficzna ostoi, którą tworzą liczne naturalne i sztuczne cieki, jeziora i podmokłości, jest bardzo bogata. Rzeki Brda i Wda stanowią główne osie hydrograficzne ostoi. Biorą tu także początek Wierzyca, Piesienica, Węgiermuca i Trzebiocha. Wszystkie należą do lewego dorzecza Wisły, płyną na południe lub południowy-wschód ku dolinie Wisły. Znaczne nachylenie sandru powoduje, że rzeki mają stosunkowo duży spadek i często przypominają swym charakterem rzeki typu podgórskiego.

Na obszarze ostoi jest ok. 60 jezior, największe z nich to Jezioro Wdzydzkie (1 456 ha) i Jezioro Charzykowskie (1363 ha) oraz jeziora: Kałębie, Karsińskie, Kruszyńskie i Somińskie. Swoisty rys krajobrazowi Borów Tucholskich nadają bardzo liczne, niewielkie, bezodpływowe jeziorka. Najmniejsze z nich to tzw. suchary, otoczone nasuwającymi się na taflę wody kożuchami roślinności bagiennej. Naturalne zarastanie tych jezior prowadzi do powstania niewielkich torfowisk przejściowych i wysokich - typowego elementu krajobrazu Borów Tucholskich. Liczne są skupienia jezior lobeliowych.

Charakter lasów ostoi jest wynikiem gospodarki leśnej. W połowie XIX wieku miały tu miejsce wielkoobszarowe wylesienia, a następnie planowe nasadzenia, głównie sosny i innych drzew iglastych. Przeważają siedliska boru świeżego, którym towarzyszy bór suchy i bór mieszany. W drzewostanach dominują bory sosnowe z niewielką domieszką dąbrów. Lasy liściaste i mieszane występują głównie wzdłuż cieków wodnych oraz na obrzeżach jezior. W miejscach podmokłych wykształciły się bory bagienne. Zachowały się też płaty naturalnych zbiorowisk leśnych i stanowiska gatunków rzadkich, w tym największe w Europie skupienie cisów pochodzących z nasadzeń i odnowy naturalnej w Wierzchlesie.

Osadnictwo w obrębie ostoi skupia się w rejonach bardziej żyznych wysp morenowych, w większych miejscowościach, takich jak Czersk, Czarna Woda, Brusy. Liczne wsie i osady rozsiane są w całym kompleksie leśnym.

Siedliska i typy użytkowania ziemi w ostoi

Lasy i zadrzewienia - 66%, łąki i pastwiska - 7%, inne tereny rolne - 22%, mokradła -1%, zbiorniki wodne i cieki - 3%, tereny zabudowane -1%.

Formy ochrony przyrody

Park Narodowy Bory Tucholskie (4 798,2 ha), rezerwaty przyrody: Bagna nad Stążką (478,5 ha), Bagno Grzybna (6,3 ha), Bagno Stawek (40,8 ha), Bór Chro-botkowy (41,5 ha), Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego (102,2 ha), Cisy nad Czerską Strugą (17,2 ha), Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego (85,7 ha). Czapli Wierch (5,0 ha), Czapliniec w Wierzysku (10,3 ha), Dolina Rzeki Brdy (1 681,5 ha), Dury (12,6 ha), Jelenia Góra (4,4 ha), Jeziorka Kozie (12,3 ha), Jezioro Ciche (38,0 ha), Jezioro Laska (70,4 ha), Jezioro Łyse (20,26 ha), Jezioro Małe Łowne (37,8 ha), Jezioro Martwe (4,1 ha), Jezioro Piaseczno (159,9 ha), Jezioro Udzierz (229,9 ha), Jezioro Zdręczno (15,7 ha), Kręgi Kamienne (16,9 ha), Krwawe Doły (13,0 ha), Krzywe Koło Pętli Wdy (9,8 ha), Kuźnica (7,3 ha), Martwe (4,1 ha), Mętne (53,3 ha), Miedzno (88,5 ha), Nawionek (10,7 ha), Piecki (19,4 ha), Ustronie (9,6 ha), Zdrojno (167,6 ha), Źródła Rzeki Stążki (250,0 ha), Tucholski Park Krajobrazowy (PK) (36 983 ha), Wdecki PK (19 177 ha), Wdzydzki PK (17 832 ha), Zaborski PK (34 026 ha), Obszar Chronionego Krajobrazu (OChK) Bory Tucholskie (64130 ha), Chojnicko-Tucholski OChK (15 000 ha), OChK Doliny Wierzycy (1420 ha), OChK Fragment Borów Tucholskich (6 525 ha), Lipuski OChK (15 849 ha), Północny OChK (7 800 ha), Śliwicki OChK (26 500 ha), OChK Wschodni Borów Tucholskich (11060 ha), Gowidliński OChK, Szarlocki OChK, OChK Okolice Jezior Krępno i Szczytno, Świecki OChK, OChK Zalewu Koronowskiego; specjalne obszary ochrony siedlisk: Sandr Wdy PLH040017, Krzewiny PLH040022, Dolina Brdy i Stążki PLH040023, Kościół w Śliwicach PLH040034, Bór Chrobotko-wy PLH220004, Lubnia PLH220015, Sandr Brdy PLH220026, Jezioro Wdzydze PLH220034, Wilcze Błota PLH220047, Ostoja Zapceńska PLH220057, Dolina Brdy i Chociny PLH22058, Las Wolność PLH220060, Mętne PLH220061, Jezioro Krąg PLH220070, Stary Bukowiec PLH220082, Dolina Wierzycy PLH220094.

Ptaki

Gniazduje tu co najmniej 112 gatunków ptaków, z czego 30 wymienionych jest w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej, a 6 w "Polskiej czerwonej księdze zwierząt". Bory Tucholskie pełnią w Polsce rolę najważniejszej ostoi lęgowej dla gągoła, nurogęsi, żurawia, zimorodka i lelka oraz są jedną z 10 najważniejszych ostoi: bąka, łabędzia krzykliwego, błotniaka stawowego, włochatki, dzięcioła czarnego. Stosunkowo licznie gnieżdżą się tu również: bocian biały i bocian czarny, kania ruda, bielik, derkacz, puchacz i lerka. Znaczące dla regionu są populacje: samotnika, siniaka, dudka, łabędzia niemego, krakwy, kszyka oraz brzęczki. Wyjątkowo cenny dla ptaków wodnych jest rezerwat przyrody Jezioro Udzierz, gdzie w koloniach gnieżdżą się znaczne ilości rybitw: białowąsej i czarnej. Jesienią ostoja wraz z terenami przyległych do niej pól pełni ważną rolę jako miejsce odpoczynku żurawi. Przepływowe jeziora (m.in. Witoczno, Łąckie, Parszczenica, Laska) oraz rzeki Brda, Zbrzyca i Wda zapewniają doskonałe warunki do zimo-wania łabędzi krzykliwych i innych ptaków wodnych.

Inne walory przyrodnicze ostoi

W ostoi stwierdzono wiele typów siedlisk z Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, m.in. kwaśne buczyny, torfowiska przejściowe i trzęsawiska, bory i lasy bagienne, torfowiska wysokie, Bory Tucholskie to także największe w skali regionu skupienie jezior lobeliowych. Bogata jest tu lichenoflora. Stanowiska licznych gatunków rzadkich i zagrożonych, w tym gatunków reliktowych. Ostoja stanowi dla dużych ssaków leśnych element korytarza migracji o znaczeniu krajowym i międzynarodowym.

Zagrożenia

Kluczowe zagrożenie w ostoi

• intensywna zabudowa letniskowa w pobliżu jezior i rzek (m.in. pola kempingowe i karawaningi) wraz z masowym użytkowaniem rekreacyjnym akwenów.

Inne ważne zagrożenia w ostoi

• zmiany stosunków wodnych, eutrofizacja siedlisk oligotroficznych oraz zanieczyszczenie wód, eksploatacja kopalin - torfu, kredy, piasku;
• kłusownictwo i drapieżnictwo (norka amerykańska, lis, zwierzęta domowe);
• postępująca zabudowa rozproszona;
• zbyt intensywna gospodarka łąkowa lub lokalnie całkowite porzucenie pasterstwa;
• wzmożony transport drogowy wraz z uciążliwym hałasem.

Podziękowania

Serdecznie dziękujemy wszystkim, którzy uczestniczyli w pracach terenowych, a zwłaszcza koleżankom i kolegom: Gerardowi Beli, Wojciechowi Błędowskiemu, Tomaszowi Cofcie, Maciejowi Dudzie, Sewerynowi Huzarskiemu, Adamowi Janczyszynowi, Michałowi Jasińskiemu, Zbigniewowi Kajzerowi, Andrzejowi Kośmickiemu, Ewelinie Kurach, Jowicie Kurach, Dominikowi Marchowskiemu, Tomaszowi Mokwie, Piotrowi Nagórskiemu, Robertowi Nowakowskiemu, Woj-ciechowi Platcie, Waldemarowi Półtorakowi, Marcinowi Sołowiejowi, Sławomirowi Springerowi, Cezaremu Wójcikowi, Magdalenie Wybraniec, Piotrowi Zięcikowi, członkom Koła Ornitologicznego przy ZSLiA w Tucholi, Koła Ornitologicznego Studentów UG oraz pracownikom Tucholskiego PK, Wdzydzkiego PK, Zaborskiego PK, PN Bory Tucholskie. Ponadto podziękowania kierujemy do Arkadiusza Kuklińskiego, Romana Kucharskiego i Arkadiusza Sikory za wszelką pomoc i uwagi w trakcie prowadzenia inwentaryzacji awifauny lęgowej w 2008 roku.

Tabela 3.26. Kluczowe gatunki ptaków stwierdzone w ostoi Ptaków
Table 3.26. Key bird species recorded in Tuchola Forest IBA

Gatunek Species	Status Status	Rok Year	Liczebność Number	Oszacowanie liczebności Bird number assesement	Kryterium Criterion
Ptaki wodno-błotne	Z	2001-2004 2009	2 000-5 000 i	DL
Łabędź niemy Cygnus olor	L	2008	252-283 p	E	B3
Łabędź niemy Cygnus olor	Z	2001-2004 2009	99-584 i	DL
Łabędź czarnodzioby Cygnus columbianus	Z	2001-2004 2009	max. 53 i	DL
Łabędź krzykliwy Cygnus cygnus	L	2008-2009	1-2 p	DL	C6
Łabędź krzykliwy Cygnus cygnus	Z	2001-2004 2009	104-460 i	DL
Gęgawa Anser anser	L	2008	21-25 p	DL
Krakwa Anas strepera	L	2008	51-67 p	DL
Cyraneczka Anascrecca	L	2008	77-110p	DL
Cyranka Anas querquedula	L	2008	11-30p	DL
Płaskonos Anas clypeata	L	2008	1-2 p	DL
Gągoł Bucephala clangula	L	2008	273-300 p	E
Bielaczek Mergus albellus	Z	2001-2004 2009	2-10 i	DL
Szlachar Mergus senator	L	2008-2009	0-1 p	DL
Nurogęś Mergus merganser	L	2008	103-120p	DL
Przepiórka Coturnix coturnix	L	2008	152-230m	E
Nur rdzawoszyi Gavia stel lata	M	1995-2003	+
Perkoz dwuczuby Podiceps cristatus	L	2008	691-780 p	E
Zausznik Podiceps nigricollis	L	2008	35-35 p	DL
Kormoran Phalaaocorax carbo	L	2008	432-434 p	E
Bąk Botaurus stellaris	L	2008	52-68 m	DL	B2,C6
Bączek lxobrychus minutus	L	2008	5-8 p	DL
Czapla siwa Ardeacinerea	L	2008	178-184p	E
Bocian czarny Ciconianigra	L	2008	12-19p	DL	C6
Bocian biały Ciconiaciconia	L	2008	229-250 p	E	B2,C6
Trzmielojad Pernis apivorus	L	2008	11-20p	DL
Kania czarna Milvus migrans	L	2008	4-5 p	DL
Kania ruda Milvus milvus	L	2008	15-24p	DL	A1,B2, C1,C6
Bielik Haliaeetus albicilla	L	2001-2004 2008	15-23p	DL	B2,C6
Bielik Haliaeetus albicilla	Z	2001-2004 2009	1—10 i	DL
Błotniak stawowy Circus aeruginosus	L	2008	104-125p	DL	C6
Błotniak zbożowy Circus cyaneus	Z	2001-2004 2009	+
Błotniak łąkowy Circus pygargus	L	2008	2-3 p	DL
Rybołów Pandion haliaetus	L	2008	0-1 p	DL
Wodnik Rallus aquaticus	L	2008	290-440 p	E
Kropiatka Porzana porzana	L	2008	12-13m	DL
Derkacz Crex crex	L	2008	69-150m	DL	Al, Cl
Łyska Fulica atra	Z	2001-2004 2009	434-2 340 i	DL
Żuraw Grus grus	M	2004-2008	1 800-2 300i	DL	B1i,C2
Żuraw Grus grus	L	2008	613-820 p	E	B2,C6
Sieweczka rzeczna Charadrius dubius	L	2008	20-25 p	DL
Czajka Vanellus vanellus	L	2008	180-270p	E
Kszyk Gallinago gallinago	L	2008	160-220p	E	B2
Kulik wielki Numenius arquata	L	2008	min.2p	DL
Krwawodziób Tringa totanus	L	2008	min.2p	DL
Samotnik Tringa ochropus	L	2008	225-300 p	E
Brodziec piskliwy Actitis hypoleucos	L	2008	14-30p	DL
Śmieszka Larus ridibundus	L	2008	978-1 056 p	E
Rybitwa rzeczna Sterna hirundo	L	2008-2009	3-44 p	DL
Rybitwa białowąsa Chlidonios hybrida	L	2008-2009	5-50 p	DL
Rybitwa czarna Chlidonias niger	L	2009	30-40 p	DL
Siniak Columba oenas	L	2008	150-220p	E	B3
Puchacz Bubo bubo	L	2001- 2004 2008	14-15p	DL	B2,C6
Włochatka Aegolius funereus	L	2008	31-75p	DL	C6
Lelek Caprimulgus europaeus	L	2008	564-730 p	E	C6
Zimorodek Alcedo atthis	L	2008	162-190p	E	C6
Dudek Upupa epops	L	2008	120-170p	E	B2
Dzięcioł czarny Dryocopus martius	L	2008	360-550 p	E	C6
Dzięcioł średni Dendrocopos medius	L	2008	39-62 p	DL
Lerka Lullula arborea	L	2008	1 600-2 500p	E	B2,C6
Świergotek polny Anthus campestris	L	2008	76-130p	DL
Pliszka górska Motacilla cinerea	L	2008	62-84 p	DL
Świerszczak Locustella naevia	L	2008	80-150 p	DL
Brzęczka Locustella luscinioides	L	2008	74-120p	DL	B2
Jarzębatka Sylvia nisoria	L	2008	21-46p	DL
Muchołówka mała Ficedula porva	L	2008	71-100p	DL
Wąsatka Panurus biarmicus	L	2008	7-15 p	DL
Gąsiorek Lamus collurio	L	2008	520-700 p	E
Srokosz Lanius excubitor	L	2008	44-57 p	DL
Ortolan Emberiza hortulana	L	2008	15-30p	DL
Brzegówka Riparia riparia	L	2008	570-570 p	E

Źródła danych

Anderwald (2006), Chmielewski, Stelmach (2009), Komisja Faunistyczna (2005), Komisja Faunistyczna (2006), Rydzkowski, Nowakowski, Springer -dane niepubl. (2001-2004,2009).